کۆڕى / د.محەمەد بازیانی و دلێر محەمەد شەریف
بابەت / "کێشەى تەعریب بەگشتى و کەرکووک بەتایبەتى "
گریمانە ترسناکەکان
کوردستان وەک ناوچەیەکى ستراتیژى هەمیشە جێى مشتومڕو مساوەمە لەسەرکردن بووە لەلایەن دەوڵەتانی خاوەن هێزو داگیرکەر هەر لەسەرەتاکانى سەدەى ( 19) ەوە لەوکاتەى کە ئینگلیزەکان باڵا دەست بوون و گرنگى ئەم ناوچەیان بۆ دەرکەوتبوو کەوتنە تاکتیک دانان بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان لەم ناوچەیە بەتایبەت دواى بینینەوەى نەوتى کەرکووک.. کە هەردوو رێککەوتنامەى سیڤەر و لۆزانى بەدوادا هات، دکتۆر محەمەد بازیانى لە دەستپێکى بابەتەکەیدا ئاماژەى بەو راستیەى لاى سەرەوەداو گوتى: بەم هۆیەوە کوردستان بەگشتى و کەرکووک بەتایبەتى بەردەوام لەبەردەم هەرەشەى داگیرکەراندا بوون ، بەو شێوەیەى کە ئەمڕۆش لەبەردەمیدایە .. ئەو گریمانە ترسناکانەى خستەڕوو کە لەو دەرەنجامانەوە رەنگە لە داهاتوودا لەسەر کەرکووک و ناوچە بە عەرەبکراوەکانى دى کوردستان دووبارە بێتەوە. بەتایبەتى لەو ساتەى کە کەرکووک لە دەستوورى کاتیدا بە دەرەنجامى راپرسیەکەوە دەبەسترێتەوە لە کاتێکدا کە ئەو راپرسە لەناوچەیەک و شارێکى بە عەرەبکراودا ئەنجام دەدرێت.
لەم بارەیەوە رەخنەى لە کوتلەى کوردى ئەنجومەنى فەرمانڕەوا گرت کە دەبوو ئەم شێوە مامەڵەکردنە بۆ کەرکووک پەسەند نەکرایە، هەرچەندە ئاماژەى بەوەشدا کە هێشتا دەرفەتى ماوە ئەگەر پێداچوونەوەیەک بەم بارەدا پێش داڕشتنەوەى دەستوورى هەمیشەیى بکرێت.
نەبوونى نەخشەیەک
یەکەم: ئەگەرى لە دەستدانى کەرکووکى لەو خاڵە لاوازانەوە خستەڕوو کە تا هەنووکە لەسەرکردایەتیەدا هەیە کە ئەویش نەبوونى گوتارێکى سیاسی هاوبەشىبەرامبەر بەیەکلاکردنەوەى کێشەى کەرکووک لەدەرەوەى وەرگرتنى خواست و ئیرادەو بۆ چوونەکانى گەلى کورد بەگشتى و خەڵکى کەرکووک بەتایبەتى، نموونەشى لەسەر ئەوە بۆ مۆرکردنى رێککەوتنى 15/11بوو.
دووەم: تەماشاکردنى کێشەى کەرکووک وەک کێشەیەکى وەرزى، ئەگەرچى سەردەمێک لیژنەیەک بەناوى لیژنەى باڵاى بەرەنگاربوونەوەى بەعەرەبکردن دروست بوو تالە کەرکووک کۆنگرەیەکى باڵا بگرێت بەڵام ئەویش هەر سەردەمێک بوو، چوو.
سێیەم: نەبوونى نەخشەیەک بۆ چارەى کێشەى کەرکووک لەلایەن سەرکردایەتى کوردى ئەویش لەرووى هەماهەنگى سەربازى و ئاوەدانکردنەوەو بیناکردنەوەى ژێرخانى ئابوورى ئەم شارە کە تەواو وێران و داڕووخاو بوو، تێکدانى خانوو سەربازگەکان و فرۆشتنى زیاتر لە سەربازگەکان و فرۆشتنى زیاتر لە ( 1500) ترومپاى ناوچەکانى لەیلان و دووبزو پردێو .. هتد.
چوارەم: کەمتەرخەمى لە قوڵکردنەوەى تۆوى لاگیرى نیشتمانى بۆ کەرکووک لاى ئاوارەو دەرکراوەکانى کەرکووک.
پێنجەم: رەوانەکردنەوەى خەڵکى کەرکووک لەلایەک و دەرکردنەوەیان لەلایەکى دى هاوپەیمانان و زەقکردنەوەى حزبایەتى تەسک لەجیاتى گرنگیدان بە بەرژەوەندییە باڵاکانى کوردو کەرکووک.
ئیدارەى کوردى
شەشەم: سستى ئیدارەى کوردى لە پێشکەش کردنى خزمەتگوزارییەکان بە کەرکووک و ناوچەکانى، هەرچەندە پرۆژەیەکى جێبەجێ کردووە بەڵام ئەو پرۆژانە تەواو کامڵ نین کەببنە هۆى گەڕانەوەو نیشتەجێکردنەوەى خەڵکى راگوێزراوى کەرکووک و ناوچەو گوندە وێرانکراو بەعەرەبکراوەکانى، نموونەى ئەو ( 104) بیرەى هێنایەوە کە لە ماوەى ساڵى رابردوو لەو ناوچانە هەڵکەندراون بەڵام تا ئێستا بەهۆى نەبوونى موەلیدەى کارەباوە سوودیان لێ وەرنەگیراوە بۆ دابینکردنى ئاو بۆ دانیشتوانى ئەو گوندە راگوێزراوانە پاش گەڕانەوەى خەڵکەکەى.
حەوتەم: نەچوونەوەى بەرپرسانى لق و مەڵبەندەکانى حزب و لایەکانى کەرکووک بۆ زەمینەخۆش کردنى گەڕانەوەى خەڵکەى ترى کەرکووکە.
کردنەوەى سندوقێکى فریاکەوتن
دکتۆر بازیانى گوتى: کێشەى کەرکووک چارەناکرێت ئەگەر چەند چارەسازییەکى وردى بۆ نەبینرێتەوە کە ئەوانەشى لە کردنەوەى بنکەى سەرەکى سەرکردایەتى حزبە کوردییەکان و چڕکردنەوەى هێزى پێشمەگەو کردنەوەى سندوقێکى فریاکەوتن بەناوى سندوقى ئیغاسەى ئاوارەکانى کەرکووک بۆ پێدانى یارمەتى و دابینکردنى زەویوزارو عەقار لەگەڵ سازدانى کۆڕو سیمینار لەنێوان کەرکووکیەکان و دەسەڵاتدارانى کوردى بۆ گەڕانەوەى متمانەو دڵنییایى لە نیشتەجێبوونەوە لە کەرکووکرا.
ستراتیژیەتى پێگەو پێکهاتەى شارەکە
پێکهاتەو پێگەو شوێن و هێزى ئابوورى شارى کەرکووک لەنێوەندى ناوچەکەو عێراق وەک بەڕێز دلێر محەمەد شەریف ئەندامى سەرکردایەتى حزبی شیوعی کوردستان لەباسەکەیدا ئاماژەى پێدا لە بنەماوە فاکتەرى سەرەکى گۆڕینى دیمۆگرافى ئەو شارەچوون لە شارێکى کوردستانیەوە بۆ شارێکى عێراق و پاشان بەعەرەبکردن وراگوێزان و تەرحیلکردنى خەڵکە کوردەکەى، گوتیشى هەڵبەتە ئەوە بۆ ئەو سامانە گەورەیە لەنەوت و شوێنەکەى دەگەڕێتەوە وەک ئەوەى تا ئەم ساتە وەختە دەبینرێت کە نەوت سەرچاوەیەکى گرنگى پارسەنگکردنى سیاسەتى دەوڵەتانە لەهەموو جیهاندا، کەرکووکیش یەکێک بووە لەو شارانەى بەم هۆیەوە لە سەرانسەرى جیهاندا ئیعتباراتى خۆى بۆ کراوەو خاوەن کۆمەڵێکن بیرى نەوتى زۆر گەورە بووەو یەدەگێک و خەزێنەیەکى باش لەنەوت هەبووە وێڕاى دەرهێنانى رێژەیەکى زۆر لەو نەوتە بێکەم کردنى رێژەکەى..
هێڵێکى سەرەکى پەیوەندییەکان
گرنگى شارى کەرکووکیشى بۆ مێژوویەکى دوور گێڕایەوە لەسەردەمى سەفەوىو عوسمانیەکان، هەر چەند ئەوکاتە ئەویش نەبووبێت، بەڵام هێڵێکى سەرەکى پەیوەندى و پێکەوە بەستنى ئەو دەوڵەتانە بووە بەیەکەوە کە ئەمانە فەرمانڕەوایەتیان تێدا دەکرد، بۆیە لەو سەردەمەوە هەوڵى گۆڕینى سیما نەتەوەییە کوردییەکەى بگۆڕن و نفوزى خۆیان لێزیاد بکەن، هەر ئەو کاتەش هانى مانەوەو نیشتەجێ بوونى سەربازە عوسمانیەکان لەم ناوچانە دراوە هەر لە تەلەعفرەوە تا خانەقین کە پاشان بوونە هێڵێکى گرنگى ئەویش لەم ناوچەیەشدا بوو توانرا نفوزى ئەوان لە تورک زیاد بکرێت و درێژە بەمانەوەیان بدرێت و تەتریکى ئەم ناوچانە دەست پێبکات تا ئەو دەمەى شەریکەى نەوت لە کەرکووک دانرا خرایە ژێر دەستى تورکەکان و کرێکارەکان لە تورکیاوە هێنراون تا هاتنى مەلیک فەیسەڵ.
دەستوورى1958 سەرەتایەک بۆ بەعەرەبکردن
سەرەتاى تەعریبیش بۆ هاتنە سەر حوکمى مەلیک فەیسەڵ لەشارى کەرکووک و ناوچەکانى دى کوردستان بەتایبەت ئەو ناوچانەى نەوتیان تێدا بووە گەڕانەوە کە هەوڵى داوە عەرەبەکان لەدەوروبەرو شوێنەکانى دى بهێنێت و لەشەریکەى نەوت جێگیریان بکات، بەرامبەر بەوەش پرۆژەى ئاودێرى دروستکردووە کە ژمارەیەکى زۆرى لە عەرەبی عەشایەرى هێناوەتە ئەو ناوچانەو نیشتەجێى کردوون.. ئەویش بەمیکانیزم و دەمڕاستى بەریتانیا کە لەوکاتەدا فەرمانڕەواییان کردووە لەعێراق ئەگەرچى دەوڵەتى عێراقیش دروستکرا بوو، لەم بارەیەوە ئەو نەهجە بەردەوامەى بەریتانیا لە چۆنێتى دەست بەسەردا گرتنى ئەو ئابوورییە بەهێزە کە سەرچاوەکەى نەوت بووە خستەڕوو کە لە دەستوورى ساڵى 1958 یشدا رەنگیداوەتەوە کە عێراقی گەڕاندەوە بۆ بەشێک لە نیشتمانى عەرەبی.
بەرنامەیەکى سیاسی داڕێژراو
قۆناغى بەعەرەبکردنى ناوچەکەش لەو مێژووە گەشەى پێدرا کە مێژووى هاتنە سەرحوکمى بەعسیەکان بوو، لەساڵى 1963 ەوە بۆ تیشکخستنە سەر ئەو راستیەش واى لەو ئامارانە کرد کە لەم ساڵانەدا سەبارەت بەزیادبوونى عەرەبە هاوردەکان بۆئەم ناوچانە بەدەست خراون کە هەموویان ئاماژەن بۆ نیشتەجێ کردنى ژمارەیەکى زۆر لە عەرەبی هاورد بۆ ئەم ناوچانە بەپێى بەرنامەیەکى سیاسی داڕێژراو.
میکانیزمێک بۆ سڕینەوە
لەم روانگەیەوە پێویستى بوونى میکانیزمێکى هاوشێوەى بۆ کورد لەم قۆناغەدا بۆ سڕینەوەى شوێنەوارى بەعەرەبکردنى لەم شارەدا بەکارى سەرەکى سەرکردایەتى و دەسەڵاتى سیاشسی کوردى نیشاندا کە چۆن ئەوان چەندین مستەوتەناتیان بۆ بەعەرەبکردنى ئەو شارە دروست کرد بەو جۆرەش کورد دەبێت لە رێى دروستکردنى خانووبەرەو ماڵ و کوڵک و دابینکردنى خزمەتگوزارییەکان بۆ دووبارە نیشتەجێکردنەوەى خەڵکى کوردى راگوێزراوى کەرکووک، کوردستانیەتى بۆ ئەم شارە کوردستانیە بەعەرەبکراوە بگەڕێنێتەوە.
کورد .. کێشەو کیانێکى پلە دوو لە دەستوورى کاتى
تەوەرێکى دى باسەکەى کە سەبارەت بە دەستوورى کاتى عێراق و کێشەى کورد لەو دەستوورەدا بەگشتى و کەرکووک و ناوچە بەعەرەبکراوەکانى بوو بەتایبەتى سەرکۆنەى دەستوورەکەى بەوە کرد کە وەک پێویست کێشەى کورد پێگەى کێشەیەکى سیاسی پێنەدراوەو بەشێوەیەک لەشێوەکان کراوەتەوە کیانێکى سیاسی پلە دوو هاووڵاتى پلە دوو، هەرچەندە چەند خاڵێک ئاکتیڤى جیاى لە دەستوورەکانى پێشوو ترى بۆ کێشەى کورد تێدایە ، بەڵام لەهەمان کاتدا لەرووى سیاسیەوە ئەوە جەوهەرى کێشەکان نەبووەو یاسایەکە زۆر کەموکورتى تێدایەو بەرامبەر بە چارەسەرکردنى کێشەى کوردى و دووبارە کە باس لە عێراق دەکات عێراق و خەڵکى عێراق بۆ نیشتمانى عەرەبی دەگەڕێنێتەوە بێ ئەوەى باس لە کورد بکات، لە بابەتى فیدراڵیەتیش کە جێگیرى دەکات ، ئەو جێگیرکردنە بەواتاى فیدراڵیەت نییە ئەگەر بێتوو لەڕووى یاساییەوە وەربگرێت، تەنیا ئەوەیە کە بەسەرێکى زۆر کورت باسى لێکراوە کە نموونەیەکى لە جیهاندا بەو شێوەیە لە فیدراڵى نییە..لەگەڵ ئەو شێوە فیدراڵیەش نیە کە کورد باسى لێدەکات بەتایبەت هەڵگرتنى کەرکووک دوور لە چوارچێوەى ئەو هەرێمە فیدراڵیەى کە هەرێمى کوردستانە بۆ دەستوورى هەمیشەیى کە ئەمە بۆ خۆى کەموکورتیەک و کێشەیەکى گەورەیە کە دەستوورەکە چارەیەکى نەکردووە.
دەرکردنى کەرکووک.. کەموکورتیەکى گەورە لە فیدراڵیەت
دووەم شتیش ئەو حەوت قەزاو ناحیانەیە کە لە (70) کانەوە رژێمى بەعس لەسەر کورکووک هەڵیگرتن کە شێوەیەکى تر بوون لەتەعریب و گۆڕینى دیموگرافی کەرکووک کە ئێستا لەدەستوورەکەدا وەک خۆیان ماونەتەوە جگە لەوانە ئاماژەى بەو بارودۆخەدا کە ئەمڕۆ لە کەرکووک بەهۆى شۆڤێنیەتى عەرەبە نیشتەجێکراوەکانەوە کە دەیان هەزار ماڵیان بۆ دروستکراوە چەندین گەڕەکیان بۆ دروستکراوە دا کە هەڕەشەیەکن بۆ سەر گیان و ماڵى ئەو کوردانەى کە دەگەڕێنەوە یاخود لەکەرکووکن .. هەروەها رۆڵ نەبینى حزب و سەرکردایەتى سیاسی کوردى بەگیانێکى نیشتمانى و دوور لە بیرى تەسکى حزبایەتى کە ناکرێت کە ناحیەیە دوو بەڕێوەبەرى ناحیەى بۆ دابنرێت، ئەو حزب فڵانەش بۆ دائیرەیەک بنێرێت لێى بنووسێت فڵان حزب و ئەویتریش بۆ دائیرەیەکى دىو لێى بنووسێت فڵانە حزب.. ئەو رەخنەى لەو میکانیزمە گرت کە ئەمڕۆ ئەحزاب و دەسەڵاتى سیاسی کوردى لە کەرکووک گرتوویانەتەبەر کە زۆر هەڵەیەو زیاتر مەترسییەکە بۆ لەدەستچوونى کوردستانیەتى کەرکووک نەک سەلماندن و چەسپاندنى ئەو کوردستانیەتەى کە هیبووە وە دەیان ساڵە خەبات بۆ گەڕاندنەوەى دەکرێت