دروازەیەك بۆ

سیستەمی ولایەت

 لە ئیسلامدا

نووسینی

مامۆستا مەلا عیماد

1429ه -2008 ز

بسم اللە الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین والصلاە والسلام علی المبعوپ رحمە للعالمین، وعلی ێله وصحبه أجمعین، ومن والاه الی یوم الدین.

سیستەمی ویلایەت سیستەمێكی ئیسلامییە، ئەمڕۆ لە یاسای دەستوریدا وەك زانیارییەكی باوەڕپێكراو تەماشای دەكرێت، بەڵام بەداخەوە تا ئێستا لە پەرتوكخانەی كوردەواریدا، نامیلكەیەك لە كوردستاندا بەدیناكرێ، كە دەربارەی سیستەمی ویلایات قسەو باسی لێكرابێ، جگە لەو چەند گفتوگۆیەی ئێمە نەبێ كە لەسەر بەراورد لەنێوان سیستەمی فیدراڵی وسیستەمی ویلایەت لە تەلفزێوینی گوڵان كرا و گۆڤاری گوڵان بە دوو ژمارە بڵاوی كردەوە.

 نەبوونی نوسراو لەسەر سیستەمی ویلایەت دیدێكی ئەوتۆی لەلای خەڵكانێكی لایك دروستكردوە، كە شەریعەتی ئیسلام، شتێكی ئەوتۆی تێدا نییە پێی بوتری یاسای دەستوری، یان شەریعەتی ئیسلام گرنگی بە سیستەمی حوكم نەداوەو توانای حوكم ڕانی نییە، بەڵكو تەنها پەیوەندی و عەلاقەیە لە نێوان خواو بەندەكان، زۆر جاریش ئەو لایكیانە ناحەقیان نییە چونكە نوسراوێك یان پەرتوكێك نابینن، درهەق سیستەمی ویلایەت نووسرابێ، بەڵكو خودی لایەنە ئیسلامیەكانی كوردستانیش، تەنانەت سەركردەكانی ئەو حیزبە ئیسلامیانەش شارەزاییەكی ئەوتۆیان لەسەر ئەو سیستەمە نییە. كاتێك پرسیاریشیان لێدەكەیت دەڵێن ئیمە ئامانجمان دروستبوونی دەوڵەتێكی ئیسلامی كوردیە، چ دەوڵەتێك بە چ سیستەمێك..!!؟. بەداخەوە پەكیان دەكەوێت و وەڵامیان نییە..!.

پاشان گەر پرسیار بكەین ئایا سیستەمی فیدراڵی گەورەترە لە سیستەمی ویلایەت یان بە پیچەوانەوە..؟، ئایا سیستەمی ویلایەت بۆ كورد باشە یان سیستەمی فیدرالی، سیستەمی ویلایەت بنەماكان و هێڵە گشتیەكانی كێ دایناوە..؟ چۆن بوە لە وەختی خولەفای راشیدین و دەوڵەتی ئەمەوی و دەوڵەتی عەباسی و سەردەمی خەلافەتی عوسمانی..؟ هەموو ئەم پرسیارانە نووسەری بەڕێز توانیویەتی تا رادەیەك لەم پەرتووكە نایابەدا وەڵامیان بداتەوە،، كە بەدیدی ئێمە ئەمە سەرەتایەكە، نووسین و توێژینەوەی یاسایی تری بەدوادا دێت، بەڵام نووسەر توانی ئەو ترسە لە نووسینی یاسایی بشكێنێ، بە تایبەت بۆ هەڵگرانی هزری ئیسلامی، دەستخۆشی و تەمننای سەركوتنی بۆ دەكەین.

وەك ئەمانەتێكی عیلمی ئەوە ماوە بیڵێین: كاتێ ئەم پەرتووكە دەخوێنیتەوە ماندوبوونێكی زۆر بە نووسەرەو دەبینرێت، كە بە ڕاستی ئەم ماندوبوونە بۆ كەسێكی وەك كاك عیماد شتێكی سروشتییە، چونكە دەژێت بۆ قەزییەیەك ناژێت لەسەر قەزییەیەك، دەتوانین ئەوەش بڵێین، ئەم نووسراوە یەكێك بوو لە هیواو ئاواتە دێرینەكانی ئێمە، كە چاوڕوانی ئەوە بووین رۆژێك لە ڕۆژان بێتە دی.

ئەوە بوو كاتێ كاك عیماد دەسنووسی ئەم پەرتووكەی بۆ هاوردین، دەستخۆشیمان لێكردو، زۆر هانمان دا بۆ ئەوەی ئەم پەرتوكە تەواو بكات و، بە شێوەیەكی زانستیانە نەخشەی توێژینەوەكەی داڕێژێ.

لە كۆتایدا هیوادرین ئەم نووسراوە یەكەم و كۆتای نووسینی مامۆستا مەلا عیماد نەبێ، بەڵكو سەرەتای نووسینی بێت و دەیان توێژینەوەی لەدوادا بێت، بەڵكو ماستەرو دكتۆراش هەر لەسەر ئەم بابەتە گرنگە ئامادەكات و توێژینەوەی زانستی لەسەر بكات، چونكە وەك ئەوەی ئێمە مامۆستا عیماد بناسین، شارەزایی فیقهی وشەرعی باشی هەیەو توانای ریفۆرمخوازی و توێژینەوەی هەیە، بەبێ ئەوەی نەگۆڕەكان ببەزێنێ. دەست لە دەست و پشت بە خوا، لەگەڵ داوای موەفەقیەت.

د. محمد سید نوری بازیانی

                                        هەولێر 26/3/2008

پێناسەی ویلایەت:

لە زوبانی عەرەبیدا بەو شارە ئەوترێ كە والی تێیدا حوكمڕانی ئەكات (1) وە لە زاراوەدا باسێكی وای لێنەكراوە تەنها چەند پێناسەیەكی تەسكء تەنگی بۆ كراوە كە گرنگی ئەم چەمكە لەكەدار ئەكاتء بەرەو ئاقارێكی تری ئەبەن كە ویلایەت لە راستی تێدا ئەژی زۆربەی ئەوانەی لەو بارەوە دواون پێناسەی ویلایەتیان كردوە بەسیستەمێكی كارگێڕی ڕوت، بەڵام من نازانم بۆ ویلایەت تەنها كارگێڕییە لە كاتێكدا والی ویلایەت لە زۆربەی كارە گرنگەكانی ویلایەتەكە سەربەخۆیە.

بۆیە من لەدوای خوێندوەیەكی زۆرء گەڕان بە نێو لاپەڕەكانی پەڕتووكەكاندا بە تایبەت لە سیاسەی شەرعیء شێوازی دەوڵەتی ئیسلامی گەیشتومە ئەم ڕاستیەی كە پێناسەی ڕاستیء پڕ بە پێستی ویلایەت، راستە ویلایەت لە سەردەمی پێغەمبەرو (صلی علیه وسلم) یارانی دا هیچ واتایەكی سیاسی نەبووە تەنها والیەكان بەڕێوەبەری دەوڵەت بوونء بەس، بەڵام لە سەردەمی ئەمەویء عەباسیەكان شێوازێكی جیای وەرگرتء چوو بۆ خانەی سیاسەت هەروەك لە مێژوودا دەردەكەوێ.

ئەمەویەكان كە ویلایەتی لەسەردەمی فەرمانڕەوایی ئیسلامی پیادە كردووە كە لە جۆری ویلایەتی گشتی بووە، كە دوای باسیان ئەكەم، ئەویش ئەبێ بە دوو جۆر زۆربەی ویلایەتەكان لە جۆری یەكەم بوونە كە والی لەلایەن خەلیفەو خەڵكی هەرێمەكەوە هەڵبژێردراوە ئەمە پێی ئەوترێ (امارە الأستفتاء) واتە میرنشینی هەڵبژێردراو، پێناسەكەی بەم جۆرەیە: ویلایەت سیستەمێكی رامیاریء كارگێڕیء یاساییە كە لە سایەیدا دانیشتوانی هەرێمێك یاخود چەند هەرێمێك كارەكانیان لە هەموو بوارەكانی ژیان بە خۆیان بەڕێوەی دەبەنء بە ئەركێكی ئایینیشی ئەزانن كە ئەندام بن لە كۆمارێك كە ئەم كۆمارەش دەسەڵاتی تایبەت بە خۆی هەیە.

كە ئەڵێم رامیاریە بەو واتایەی كە رامیاری بەو هەوڵە تایبەتیانە بگوترێ كە حكومەتەكان بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری وڵاتء دیاریكردنی شێوەو ناوەڕۆكی تێكۆشانی خۆیان دەیگرنە بەر(2) ئەمەیان لە ویلایەتەكان لە واقع پەیڕەوكراوە هەر ویلایەتێك شێوازی بەڕێوەبردنیء تێكۆشانی خۆیان ئاشتیء شەڕء چارەنووسی ژیانی خۆیان دیار كردووە بەبێ گەڕانەوە بۆ دەسەڵاتی مەركەزی كە پێی دەوترێ خەلیفە.

سەبارەت بە لایەنە یاساییەكەش ئەوانەی كەئەڵێن سیستەمی ویلایەت یاسایی نییە چونكە دەستورێك نییە ئەمەی لە نێوخۆدا گرتبێتء دانی پێدا بنێت بەڵام لێرەدا ئەگەر سەیری قورئان بكەین خوای گەورە (جل جلاله) ئەفەرموێت (قل أگیعوا الله وأگیعوا الرسول وأولوا الأمر منكم) واتە بڵێ گوێ رایەڵی فەرمانی خواو پێغەمبەرو فەرمانڕەواكەی كە لە خۆتانە بكەن، خوای كارزان فەرمان ئەكات بە گوێڕایەڵی فەرمانڕەوا كەواتە كاتێك فەرمانڕەوا بڕیاری شەرعیەتی ویلایەت ئەوا خەڵكی ویلایەتەكە رازی ئەبن بەم بڕیارە (3) بە رەزامەندی خۆیان ئەوا یاساو شەرعیەت وەرئەگرێت ئەوەیان بە نسبەت ئەوەی كە لە ڕابردوو پیادە كراوە لە رۆژگاری ئەوڕۆشماندا ئەوانین گۆڕانكاری لەم بوارە بكرێت بە نووسینی دەستوری(3) ژیانء لە ناویشیدا سیستەمی ویلایەت بڕیار بدرێت چونكە ئەوەی كە ئەمڕۆ لە جیاتی خەلیفە باسی لێوە دەكرێت كۆمكارە یاخود یەكێتیەك لە هاوشێوەی یەكێتی ئەوروپای ئێستا كە هەموو ئەندامان خاوەنی سیستەمی تایبەت بە خۆیان لە هەمان كاتدا كۆمكارەكەیان یاسایەكی تایبەت بە خۆی هەیە توانای لێپێچینەوەی لەگەلأ هەموو سەركردەی وڵاتانی ئەندام هەیە یاسای وڵاتەكانیش نابێت جیاواز بێت لەگەلأ یاسای یەكێتیەكە كەواتە لە یاسا سیستەمی ویلایەت گومان نییە دیارە سیستەمێكی كارگێریشە ئەوە گومانی لەسەر نییە ڕا جیاوازی تێدا نییە.

((ویلایەت بەر لە هاتنی ئیسلام))

سیستەمی ویلایەت بەر لە هاتنی ئیسلام لەلایەن ئیمبراتۆریەتی رۆمانی پیادەكراوە بەڵام جۆری پیادەكردنەكە جیاواز بووە لەگەلأ ئەو جۆرەی كە لەسەردەمی فەرمانڕەوایی موسڵمانان پیادە كراوە بەر لەهاتنی ئیسلام هەر ویلایەتێك لەلایەن چەند كەسانێكی شارەزا سەرۆكایەتیان ئەكرا بەڵام هەموو سەرۆك ویلایەتێك لەلایەن سەرۆكێكء حاكمێك سەرپەرشتی كراوە واتە جگە لە دەستەڵاتی ناوەند دەستەڵاتێكی تر كە سەر بەناوەند بووە سەرپەرشتی میرو حاكمەكانی ئەو هەرێمانەی كردووەو دەسەڵاتێكی فراوانیشی بەسەر ئەو هەرێمانە هەبووە لە رووی بەڕێوەبردنەوە بۆ نموونە لە دەسەڵاتی هەبووە كە سەرۆكی هەرێمەكان دابنێء لایان بباتء باجء دەرامەتەكانء خەرجی سوپاو بەڕێوە ببات واتە سنوری دەسەڵاتی سەرۆك هەرێمەكان زۆر كەم بووە وەك فەرمانبەرێك وابوونە چیتر نا نموونەی بوونی ئەو سیستەمە كاتێك موسڵمانان ناوچەی شامیان رزگار كرد لە دەست رومەكان پێیان وتووە ویلایەتی رۆژهەڵات كە بۆ یانزە هەرێم دابەشكرابوو وە هەر هەرێمێك چەند شارێكی لە نێو خۆیدا گرتبوو ئەوەش ناوی ئەو شارو هەرێمانەیە كە مێژوو نووس جۆرجی زێدان لە كتابەكەی خۆی بە ناوی تأریخ التمدن الاسلامی هێناویەتی:

ناوی هەرێمەكان         ژمارەی شارەكان      پایتەختەكان

1/ سوریای یەكەم            9            ئەنتاكیە    

2/ سوریای دووەم            7            حەماه 

3/ سوریای سێیەم            13           وەنج

4/ فینقیەی یەكەم            12           صور

15 فینقیەی دووەم           13           دمشق

6/ ئەرابیا                14           بحری

7/ دورگەی نێوان دو روبارەكە   13          دیار بەكر  

8/ ئەسروانا               12            ئورفا   

9/ فەلەستینی یەكەم          دیارنییە        قیساریە

10/ فەلەستینی دووەم        6             بیسان

11/ فەلەستینی سێیەم        دیار نییە        بەصرا (1)

((ویلایەت لە ئیسلامدا))

لەگەلأ هاتنی بانگەوازی كۆتایی لە ئاسمانەوە بۆ مرۆڤایەتی دوای (13) سالأ ئازارو ئەشكەنجە یەكەمین دەوڵەتی ئیسلامی لە چوارچێوەی شارێكی بچوكی وەك مەدینە لە دایك بوو كە تێیدا پێغەمبەری خوا موحەمەدی كوڕی عەبدوللا (صلی الله علیه وسلم) كارەكانی بەڕیوە ئەبردو سەرۆكایەتی ئەكرد لە هەمان كاتدا پیامی خوایی وەك پێغەمبەر بە خەڵك ڕائەگەیاند بانگەوازی خەڵكی بۆ ئەكردء لەگەلأ بەرفراوان بوونی جوگرافیای وڵات پێغەمبەری سەركردەو پێشەوا سیستەمی ویلایەتی پەیڕەو كرد بۆ هەردەڤەرێك سەرۆكێكی هەڵبژارد كە تێیدا كارەكان بەڕێوە بباتء خۆش گوزەرانی بۆ خەڵك بەرپا بكات دەسەڵاتێكی فراوانیشی پێبەخشین وەك :

1/ پێش نوێژكردنی خەڵك – واتە پێشەوایەتی خەڵك.

2/ ئابووریء دارایی هەرێم.

3/ كاروباری ناوخۆ.

4/ كاروباری داد. السلگە القچائیە.

مێژوو نووسان لە بارەی ژیانی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) یەك ڕان لەسەر ئەوەی ویلایەت لەسەردەمی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) ئەمانەی خوارەوە بوونە:

ناوی ویلایەت                ناوی بەڕێوەبەر

1/ گائف                   عوسمانی كوڕی ئەبی العاص

2/ بەحرەین                 عەلائی كوڕی حچرمی

3/ حچر موت                زیادی كوڕی لبید

4/ صنعاء                  مهاجری كوڕی ئەبی أومیە

5/ مككە                    عەتاب كوڕی ئەسەدی ئەمەوی

ئەمە ناوی ئەو ویلایەتانە بوو كە پێغەمبەری خوا (صلی الله علیە وسلم) فەرمانبەری بۆ رەوانە كردوونء دەسەڵاتەكانی لە رابردوو باسمان كرد، لە توانایاندا هەبووە یاخود لە دەسەڵاتیاندا هەبووە، وە لەلایەن پێغەمبەری خوا (صلی الله علیە وسلم) مانگانە (30) درهەمیان بۆ دیاری كراوە وەك مووچە.

((ویلایەت لەسەردەمی چوار جێنشینەكاندا))

لە دوای كۆچكردنی پێغەمبەری خوا (صلی الله علیە وسلم) ئەبو بەكری صدیق بە خەلیفەی موسلمانان هەڵبژاردرا بەڕێوەبردنی كارەكانی وڵاتی گرتە دەست رۆژ بەرۆژ لەسەر دەمی دەسەڵاتی ئەودا وڵات بەرەو فراوانی دەچوو بۆیە لەسەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا ژمارەی ویلایەتەكان زیادی كرد وڵاتی بۆ (10) ویلایەت دابەشكرد بۆ هەر ویلایەتێك بەڕێوەبەرێكی رەوانە كردو تێیدا هەمان دەسەڵاتی كە لە سەردەمی پێغەمبەر (صلی الله علیه وسلم) هەیان بوو بۆ یان دیاری كرا ئەمەش ناوی ئەو ویلایەتء فەرمانبەرانەیە كە لەسەردەمی ئەبوبەكری صدیق بوویان هەبووە هەر پێنج ویلایەتەكەی سەردەمی پێغەمبەر (صلی الله علیە وسلم) وەك خۆی هێشتەوەو هەمان بەڕێوەبەریش بەبێ دەستكاری وە پێنج ویلایەتەكانی تریش بەو شێوەیەی خوارەوە بووە:

ناوی ویلایەت               ناوی بەڕێوەبەر

1/ خولان                    یعلی كوڕی أمیە

2/ زبید ورمع                  أبو موسی أشعری

3/ جند                     معازی كوڕی جبل

4/ نجران                    جریری كوڕی عبدالله یعلی

5/ جرش                    عبدالله كوڕی سەور

((ویلایەت لە فەرمانڕەوایی عومەری كوڕی خەتتابدا))

لە دوای وەفاتكردنی خەلیفەی یەكەم پێشەوا عومەری كوڕی خەتتاب هەڵبژێردرا جڵەوی فەرماڕەوایی گرتە دەست، ئەو خەلیفەیە لە هەموو بوارەكانی ژیان گۆڕانكاری دروست كرد زۆر شتی داهێناو دادگەریء خۆشبەختیء كامەرانی هەموو بستە خاكێكی وڵاتی گرتەوە، وڵات لە ڕوی جوگرافیاوە فراوانیەكی گەورەی بە خۆوە بینی كە تێیدا وڵات بۆ (10) ویلایەتی جیاواز لە پێشتردا بەشكرد، بۆ هەر ویلایەتێك بەڕێوەبەرێكی رەوانە كرد ئەمەی خوارەوە ناوی ویلایەتء بەڕێوەبەرەكانە:

ناوی ویلایەتەكان            ناوی بەڕیوەبەرەكان

1/ مەككە                نافعی كوڕی عبدالحارسی خزاعی

2/ تائیف                سوفیانی كوڕی عبدالله سەقەفی

3/ صەنعا                یعلی كوڕی منبه

4/ جند                 عبدالله كوڕی ئەبی ربیعە

5/ بحرین                عوسمانی كوڕی أبی العاص

6/ كوفە                 موغیرەی كوڕی شوعبە   

7/ بەصرە                أبو موسی الاشعری   

8/ دمشق                مەعاویەی كوڕی ئەبو سوفیان

9/ حمص                عومەیری كوڕی سەعد

10/ مصر                عومەری كوڕی عاص

((ویلایەت لە سەردەمی عوسمانی كوڕی عەفاندا))

لە سەردەمی ئەم زاتە پیرۆزەدا سیستەمی ویلایەت وەك خۆی مایەوە ئەوەنەیش جوگرافیای وڵات بەرفراوان بوو لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەودا سوارچاكانی ئیسلام بۆ یەكەم جار پێیان نایە خاكی ئەرمینیاء ئازربیجانیان ئازاد كرد بەوەش قەوارەی وڵات بەرەو فراوانتر رۆیشت بۆیە ژمارەی ویلایەتەكان زیاتر بوو ئەمەی خوارەوەش ناوی ویلایەتء والیەكانن لەسەردەمی عوسمانی كوڕی عەفاندا كە خاوەنی كتێبی (تأریخ الاسلام) لە تەبەری وەری گرتووە، جگە لەو (10) ویلایەتەی لە سەردەمی ئیمامی عومەر هەبووە ئەوانی تر ئەمانەنە بوونە:

ناوی ویلایەت                 ناوی والی

الأردن                      ألأعور بن سفیان

فلسگین                     علقمە بن حكیم الكنانی

قنسرین                     حبیب بن مسلمە

قرقیسیا                    جریر بن عبداللە

أژربیجان                    الأشعپ بن قیس

حلوان                      عتبە بن النهاس

همدان                      النسیر

الری                     سعید بن قیس

أصفهان                   السائب بن الأقرع

ماسبژان                   حبیش

((ویلایەت لە سەردەمی عەلی كوڕی ئەبی تالبدا))

لە سەردەمی ئەو خەلیفە بەڕێزەدا سیستەمی ویلایەت وەك خۆی مایەوە دەستكاری نەكراء هیچ گۆڕانكاریەك ئەوتۆی بەسەردا نەهات كە شایەنی باسكردن بێت (4) جگە لە چەند گۆڕانكاریەكی رامیاری لە نەخشەی دەسەڵاتدا (5).

(بزانە)

ئەوانەی كە لەسەردەمی پێغەمبەر (صلی الله علیە وسلم)ء ئەبو بەكرء عومەردا (رەزای خوایان لێبیت) بۆ سەرپەرشتی ویلایەتەكان ئەناردران بە (عومال) فەرمانبەر ناو ئەبردران واتای فەرمانبەر ئەوە ئەگەیەنێ كە دەسەڵاتێكی رەهای (المطلق) نییە لە پاش دەسەڵاتی ئەوان دەستەواژەی (عامل) بۆ فەرمابەرە بۆ (والی) سەرپەرشتكار گۆڕا بەو واتایەی كە دەسەڵاتی والی دەسەڵاتێكی فراوانء گەورەیە وە لە هەندێ كاتدا دەستەواژەی ئەمیر بۆ والی بەكار هاتووە ئەوجار دەستەواژەی (عامل) بۆ فەرمانبەر لە سەردەمی ئەمەوییەكان بۆ بەڕێوەبەری ناحیەو ناوچە ژێردەستەكانی ئەمیر بەكار ئەهات بە زاراوەی ئێستا (والی) سەرۆكی وڵاتء عامیلیش پارێزگاو وەزیرء بەڕێوەبەر ئەگرێتەوە.

كەواتە سیستەمی ویلایەت لەبەر ئەوەی دەقێكی نەگۆڕی لەسەر نییە ئەتواندرێت بە پێی پێویستیەكانی سەردەم گۆڕانكاری تێدا بكرێ بە مەرجێك گۆڕانكاریەكان ناكۆك نەبن لەگەلأ دەقە شەرعیەكان، وە ئەبێ ئەو راستیەش لە یاد نەكەین كە خەڵكی ویلایەت بەشدار بوونە لە دانان لابردن ئەو والیەی كە لەلایەن خەلیفەوە دیار ئەكرا بە ڕاوێژ لەگەلأ خەڵكی ویلایەتەكە دەست بەكار ئەبوو بۆ نموونە (سكاڵای خەڵكی كوفە لە سەعدی كوڕی ئەبی وەقاص "رەزای خوای لێبێت" لابردنی لە لایەن خەلیفە لە سەر داوای خەڵك وە لە پاشدا دەركەوت سەعد بێ تاوان بوو بەڵام پێشەوا عومەری كوڕی خەتتاب "خوای لێ رازی بێت" هۆكاری لابردنی بۆ پاراستنی یەك ریزی موسڵمانانء رێگە گرتن لە ئاژاوەء دووبەرەكی گەڕاندەوە وە كردی بە راوێژكاری خۆی لە مەدینەدا وە جێگای ئەو عبدالله كوڕی عبدالله عوتبانی دانا وە سكاڵای دانیشتوانی ویلایەتی مصر لە عومەری كوڕی عاص "خوای لێ رازی بێت" دادگایی كردن، لێدانی كوڕی والی لەلایەن یەكێك لە دانیشتوان لە كاتێك ئەو لێی داوە.

وە سكاڵای دانیشتوانی ویلایەتی بەصرە لە دژی ئەبو موسای ئەشعەری سزادانیء دادگاییكردنی لەلایەن خاوەن داواكارانەوە، یاخود سكاڵای خەڵكی حمص لە دژی سەعیدی كوڕی عامر دادگاییكردنی لەسەر داوای خەڵك، یاخود لابردنی والی لەلایەن خەلیفەوە لەسەر ئەوەی بێڕێزی بەرامبەر بە هاوڵاتیەك كردووەو سكاڵای لە دژی تۆمار كردووە(6) كەواتە خەڵك بەشداریەكی كاریگەریان هەبووە لە بەڕێوەبردنی كاری وڵاتدا ئەم نموونانەش مشتێكن لە خەرمانی رووداوەكانی فەرمانڕەوایی ئیسلامدا.

((ویلایەت لەسەردەمی ئەمەوییەكاندا))

41 ه  تاكو 132 ه

لە دوای نەمانی فەرمانڕوایی چوار جێنشینەكان پرسی دەسەڵات لە دەوڵەتی ئیسلامی گۆڕانكاریەكی نا تەندروستء نەخۆشی بە خۆیەوە بینی لە شێوازی راوێژو هەڵبژاردنەوە بۆ دەسەڵاتی شانشنینی گۆڕا كە ئەمەیان لەگەلأ دەقە شەرعیەكان ناكۆكء نا تەبایە بەڵام بە لەبەر گرتنی بەرژەوەندی گشتی رێگا گرتن لە ئاژاوەء دوو بەرەكیء خوێن رشتن كارەكان بە رێگای نا تەندروست بەڕێكەوتن جڵەوی كار ئەمەویەكان گرتیانە دەست هەرژەندە ئەم سیستەمە بەشداری خەڵك لە بەڕێوەبردنی دەستەڵاتء كاری وڵات كەم ئەكاتەوە ئەگەر بڵێین ناهێڵێت بەڵام سیستەمی ویلایەت لە بەڕێوەبردنی كارەكان پیادە كراو گرنگی پێدراء گۆڕانكاری بەسەردا هات تێدا دەسەڵاتی والیەكان فراوانكراوە وەك میرنشینە سەربەخۆكان كاریان كردووە تەنها كارە ئایینیەكانیان بۆ خەلیفە جێهێشتووە لە سەردەمی ئەمەویكان وڵات بۆ (5) ویلایەت دابەشكرا كە ئەمانەی خوارەوە بوون:

1/ ویلایەتی حیجازء یەمەنء ناوەندی وڵاتی عەرەب.

2/ ویلایەتی مصر بە هەردوو بەشییەوە مصری سەروو مصری خوارو

3/ ویلایەتی عێراق كە كرا بوو بە دوو ویلایەت:

·       عێراقی عەرەبی كە وڵاتی بابلء ئاشوری كۆنی لە خۆ گرتبوو

·       عێراقی عەجەمی كە لە كوردستانء وڵاتی فارسی پێكهاتبوو

4/ وڵاتی دورگە كە ئەرمینیاء ئازربیجانء هەندێ لە ئاسیای بچوك كە سەر بە ئەو بوون

5/ ویلایەتی ئەفریقیای باكور كە لە خۆرئاوای مصرء وڵاتی ئەندەلوسء دورگەی صەقلیەء سردانیەو بلیا پێكهاتبوو ناوەندەكەشی قەیرەوان بوو(7)، لە سەردەمی ئەمەوییەكان فراوانییەكی دیارء بەرچاوئەكەوێت لە وڵاتی ئیسلامیدا.

((ویلایەت لە سەردەمی عەبباسیەكاندا))

132 ه  تاكو  656 ه

دوای كۆتایی هاتنی دەسەڵاتی ئەمەوییەكان، عەبباسیەكان دەسەڵاتی ئومەتی ئیسلامیان وەرگرت كە تێیدا دەسەڵاتی دەوڵەتی ئیسلامی ئەوەندە فراوان بوو كە پێشتر فراوانبوونی وای بە خۆیەوە نەدیبوو، وە تێیدا بواری بیناسازیء زانست خوازیء خۆشگوزەرانیببوون بە سیمای فەرمانڕەوایی، هەندێ لە پادشاكانی عەبباسیەكان جوگرافیای وڵات لە باكور تا بەرزاییەكانی توركستان لە ئاسیاء چیای برنس لە باكوری ئەفریقیای گەورەو لە رۆژهەڵاتیش تا ناوچەی سند لە وڵاتی هندء لە رۆژئاواش تا زەریای ئەتلەسی داگرتبوو لە سەردەمی فەرمانڕەوایی عەبباسیەكاندا هەمان سیستەمی ویلایەت پیادە دەكرا، بەڵام دەسەڵاتەكان فراوانتر بوونە هەروەك وڵاتێكە سەربەخۆ كاریان كردووە بەڵام وەك ئەركێكی ئایینی پەیوەندیان بە ناوەندەوە هەبووە بۆ پاراستنی یەك ریزی موسڵمانان ژمارەی ویلایەتەكان لە سەردەمی عەبباسیەكان (13) ویلایەتی گەورەو فراوان بوونە بەو شێوەیەی خوارەوە:

1/ ویلایەتی كوفەو سەواد.

2/ ویلایەتی بەصرە لە بەشی باشور تا دەگاتە بەحرەینء عومان.

3/ ویلایەتی حیجازء یەمامە.

4/ ویلایەتی یەمەن.

5/ ویلایەتی ئەحواز "خوزستان".

6/ ویلایەتی فارس.

7/ ویلایەتی خۆراسان.

8/ ویلایەتی موصلأ.

9/ ویلایەتی دورگەی نێوان دوو رووبارەكە (جزیرە بین النهرین) لە ئەرمینیاء ئازربیجان.

10/ ویلایەتی شام.

11/ ویلایەتی مصرء ئەفریقیا.

12/ ویلایەتی سەند لە سنووری هند.

13/ ویلایەتی ئەندەلوس. (8)

((سیستەمی ویلایەت لە سەردەمی عوسمانیەكادا))

لە دوای كۆتایی هاتنی دەسەڵاتی عەبباسیەكاندا بە هۆی هێرشی مەغۆلەكان بۆ سەر پایتەختی خەلافەتی ئیسلامی لە ساڵی (656)ء كوشتنی میری موسڵمانان پەرتەوازەیی رووی لە جیهانی ئیسلامی كرد، نابێ ئەمەش لە یاد بكەین كە هەر لە سەردەمی عەبیباسیەكان لەولاء لەولاء وڵاتی سەربەخۆ دروست بوون بەڵام لە دوای روخانی بەغداو كوژرانی خەلیفە چەندەها میرنشینء هەرێمی سەربەخۆ دروست بوون(9) نزیكەی دوای (40) سالأ توركەكان بوونی خۆیان سەلماند بۆ یەك خستنەوەی نێوماڵی جیهانی ئیسلامی واتە سەرەتای دەركەوتنی دەسەڵاتی عوسمانیەكان بۆ ساڵی (699) ئەگەڕێتەوە بەڵام كە جڵەوی فەرمانڕەواییان گرتە دەست بە فەرمی لە ساڵی (923)هـــبووە هەرچەندە دەسەڵاتی خەلافەتی عوسمانی بەسەر هەموو جیهانی ئیسلامیدا نەبووە، بەڵام هەتا سنورێكی زۆر توانییان، دەسەڵاتی خۆیان بەسەر جیهانی ئیسلامیدا پەیدا بكەن(10).        

لەسەردەمی فەرمانڕەوایی خۆیاندا هەمان سیستەمی ویلایەتیان پیادە كردووە بەڵام ئەوەی لە مێژوودا بەدەر ئەكەوێت كە دەسەڵاتی والیەكان فراوان بووە، رەنگە یەكێك لە هۆكارەكانی فراوان بوونی دەسەڵاتی والیەكان لە سەردەمی عوسمانیەكان بۆ شپرزەیی ماڵی ناوەند بگرێتەوە كە لە هەموو لایەك دوژمنان دەوریان گرتبوو. هەتا زۆربەی میرنشینە كوریەكان داوای سەربەخۆییان كردووە كە سەر بە ویلایەتێك بوونە لە خەلافەتی عوسمانیدا بۆیە ناكرێ باس لە سیستەمی ویلایەت بكەین لە دەوڵەتی عوسمانیدا چونكە زۆربەی كاتەكانی نا تەندروست بووە لە شەڕو لە بەرێكڕاچوون بووە لەگەلأ نەیارانی دا.

جۆرەكانی ویلایەت

زانایانی شارەزا لەو بوارەدا ویلایەتیان دابەشكردوە بۆ دوو جۆر:

1/ ویلایەتی تایبەت

2/ ویلایەتی گشتی

ویلایەتی گشتی

 كراوە بە دوو جۆر:

1/ میرنشینی دیاری كراوء هەڵبژێردراو،"امارە الإستكفاء"

2/ میرنشینی بە خۆسەپاندن، "إمارە الأستلاء"   

"ویلایەتی تایبەت"

ئەو ویلایەتەیە كە لەلایەن میری موسڵمانان كەسێك بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری تایبەت لە ویلایەتێك دەنێردرێت یاخود دەسنیشان دەكرێت بەڵام سنووری كاركردنی دیارەء فراوان نییە كە خۆی لەم كارانەی خوارەوە ئەنوێنێت:

1/ كاروباری سوپا.

2/ راپەڕاندنی كارە ئایینیەكان.

3/ جێبەجێ كردنی سزاكانی شەرع (العقوبات)

ئەم جۆرە ویلایەتە كەم پیادە كراوە لە وڵاتی ئیسلامی دا وە ئەبێ ئەو كەسە ئەو مەرجانەی تێدا هەبێت تا ئەم كارەی پێدەسپێردرا لەوانە:

1/ موسڵمان بێ .

2/ ئازاد بێ.

3/ ئازاو چاو نەترس بێ

4/ شارەزا بێ لە بواری بەڕێوەبردن.

5/ لە روی جەستەو هەستەوە تەواو بێت.

ویلایەتی گشتی

میرنشینی هەڵبژێدراو:

خەلیفەی موسڵمانان بە ڕاپرسی لەگەلأ دەستەی راوێژ لە ویلایەتەكەدا كەسێك هەڵئەبژێرن بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری ئەو ویلایەتە كە تێیدا دەسەڵاتێكی فراوانی دەست ئەكەوێت كە خۆی لەبەرێوەبردنی هەموو كارەكانی وڵات ئەبینێتەوە تەنها چەند كارێكی ئایینی یاخود روحی بۆ گەورەی موسڵمانان بەجێ دێڵێت، بە زاراوەی سیاسی ئەمڕۆ ئەم كارانە لە توانای والی دان بۆ بەڕێوەبردن.

1/ وەزاتی ناوخۆ.

2/ وەزارەتی داراییء ئابوری.

3/ وەزارەتی كار.

4/ وەزارەتی ئەوقافء كارباری ئایینی.

5/ وەزارەتی خوێندن پەروەردە.

6/ وەزارەتی بەرگری سوپا.

7/ وەزارەتی دەرەوە.

8/ وەزارەتی مافی مرۆڤـو تەندروستی.

9/ وەزارەتی داد.

ئەم جۆرەیان زۆرترین جۆری بەكارهێنانی ویلایەت بووە لە ئیسلامدا واتە ویلایەتەكان لە جۆری هەڵبژاردن بوونە لە رابردوودا.

وە ئەو كارانەی بۆ خەلیفەی بەجێ دەهێڵێت:

1/ رەوانە كردنەوەی ماڵی زیاد لە پێویستی هەرێم بۆ (بیت المال).

2/ میر دەسەڵاتی لادانی هەیە ئەگەر هۆكار هەبێت یاخود داواكاری ویلایەت.

3/ داننان بە خەلیفە وەك ناوەندێكی مەعنەویء پێویستی ئایینی.

میرنشینی بە خۆسەپاندن (إمارە الأستلاء):

كارناسی رامیاری ئیسلامی ماوەردی ئەم جۆرە میرنشینیەی وا پێناسەی كردووەو ئەڵێت: دەست بەسەردا گرتنی ئەمیر یاخود والی هەرێمێكە یاخود ویلایەتێك بەسەر ناویەكەدا بە هۆی هێزو قووەت پاشان خەلیفە بۆ بەرژەوەندی گشتیء رێزگرتن لە نائارامی (الاچگرار) بە ناچاری كارەكانی پێدەسپێرن بەڕێوەیان ئەبات بەڵام كارە دینیەكان لە دەسەڵاتی ئەودا نینء خەلیفە ئەنجامی ئەدات هەرچەندە ئەم جۆرە لە دەرچونە لە یاسای یاسایی بەڵام لەبەر ئەوەی وڵات بێ سەركردە بەڕیوە ناچێت بۆ ئەنجامدانی كارەكان مامەڵە لەگەڵا رووداوەكان ئەكرێت.

لەبەرامبەر داننانی خەلیفە بە شەریعەت ئەم والیە، لەسەر والیش پێویستە دان بە خەلیفایەتی خەلیفەدا بنێتء نابێ لە دەستوری ئەودا یاخود دەستوری گشتی دەربچێتء ماڵی زیادیش بۆ (بیت المال) بگەڕێتەوە لە هەمان كاتدا ئەنێ ئەوكەسەی گوتیان ئەنجام ئەدات ئەم مەرجانەی خوارەوەی لێبێنە جێ تا شەرعیەت وەربگرێت لەلایەن ناوەندی مەعنەوی.

1/ داد پەروەر بێت بە پێوەری شەرع.

2/ زانیارێكی هەمەلایەنی هەبێت تا بتوانێت پرسء رووداوە گرنگەكان شیبكاتەوە.

3/ لە روی جەستەوە ئەبێ تەندروست بێت تا بتوانێت كارەكان راپەڕێنێت.

4/ ئەندامەكانی هەسكردنی تەواوبن وەك (بینینء بیستنء بێژەر).

5/ خاوەنی رای ژیرانەو كارامە بێت بۆ راپەراندنی كارەكانی خەڵك.

6/ ئازاو چاو نەترس بێت.

7/ نەژادی بچێنەوە سەر قوڕەیش كە ئەم رایە جیاوازی لەسەر ئەبێ خوێنەر بزانێت لای زۆربەی زانایان ئەمە شەرت نیە بە تایبەت ئێستا، هەروەك لەوبارەوە شێخی شەنقیتی لە ئایەتی (30) سورەتی البقرە راڤەیەكی تۆكمەی كردووە ئەم خاڵەشی شیكردووەتەوە.

بەڵام ئەگەر ئەم مەرجانەی تێدا نەهاتنە جێ زانیان دەست بەرداری هەندێ مەرج ئەبن چونكە حاڵەتەكە نا تەندروستە بۆیە هەندێ لە مەرجەكان خەفیف ئەبن بەڵام ئەگەر هەر هیچ لەو مەرجانە تێدا نەهاتنەدی ئەوا لە رێگای دبلۆماسی گرفتەكان چارەسەر ئەكرێن ئەو وەك سەرك كۆمار دادەنرێتء دەستەی (راپەراندن) بە خاوەنەكانیان ئەسپێرن وە ئەگەر لەگەلأ خەلیفە دانوستانی نەكرد ئەوە بە دەرچوو لە قەڵەم ئەدرێت ئەمەش یاسای تایبەتی هەیە لە یاسای ئیسلامیدا نموونەی ئەم جۆرە لە سەردەمی عەبباسیەكاندا بوونی هەبووە كە زۆر لە هەرێمەكان خۆیان ئەسەپاند پاشان لەلایەن خەلیفە شەرعیەتیان وەر ئەگرتتەنها پەیوەندیەكی بچوكیان بە ناوەندەوە ئەما ئەگەر نا لە هەموو روێكەوە سەر بەخۆ بوونە وەك:

دەوڵەتی (حمدانیە ــ بویهبە ـــ عزنویە ـــ إخشیدیە ــ هاوشێوەكانیان هەموویان دوعایان بۆ خەلیفە ئەكردء پارەیان بە ناوی ئەو لێدەدا هەندێ لە باجەكانیان بۆ خەزێنەی گشتی (بیت المال) لە كاتی زیادی ئەگەڕاندەوە كە لەگەلأ خەلیفە لەسەر بڕێك ریككەوتبوون.

((ئەوەی پێویستە بزانرێت))

ئەو ئەزموونە دەسەڵاتەی كە لە مێژووی ئیسلامی پیادەكراوە جگە لە دەسەڵاتی جێنشینەكان دوای پێغەمبەر (صلی الله علیە وسلم) لە رێگای راستیو یاسایی دەرچوونە بۆیە ئەزمونێكی سالمء تەندروست نییە نابێت بكرێ بە بنەما بۆ كارەكانمان، بۆ نەوەی ئێستا ئەكرێ سوودی لێوەرگرین بەڵام هەرگیز ناكرێت بە بنەما بۆ كارەكان چونكە ئەو قاعیدەیە كە ئەڵێت (المبنی علی الباگل باگل) دێتە بوونە بەڵام لە مێژووی ئیسلامیء ژیانی موسڵماندا دەقێك هەیە كە راڤەی بۆ ئەكرێت وە جێبەجێ كردنی عەمەلیشی هەیە لە واقیعدا بۆیە ئەكرێت بگەڕێینەوە بۆی كە ئەساسی بەڕێوەبردن لە ئیسلامدا راپرسیء راوێژە ئەمەیان دەقە كەس ناتوانێ نكوڵی لێبكات وە هەڵبژاردنی چوار یارەكانیش ئەمەیان كردۆتە عەمەل بۆیە لە ژیانی ئەمڕۆماندا ئەوەی پێویستە نەوەی ئێستا بیزانێت ئەوەی كە لە مێژوو ڕوی داوە دەقی ئیسلام نییە بۆیە هەڵە هەیە، ئەبێت ئەمە بزانین تا تووشی هەڵە نەبین، وە بۆ واقیعی ئەمڕۆش كە جیهانی تێدا ئەژین ئەكرێت بیریارانء شارەزایان ئەزمونێكی تازە لە دەقەكان هەڵێنجن یاخود سیتسەمی ویلایەت چاكتر پێناسە بكەن بگەڕێنەوە سەر ئەساسی جارانی وە یاخود ئەوەی ئەمڕۆ لە نێو بڕیاران باسی لێوە دەكرێت وە لە پێشتریش باسی لێوە كراوە بۆیە یەكخستنەوەی نێو ماڵی جیهانی ئیسلامیء دەرباز بوونی گەلان لە ژێر دەستی بیردۆزوكانء ئاسودە بوونیان بە ئیسلامێكی راستەقینەء حەقیقەتی دامەزراندنی یەكێك یاخود كۆمكارێك دوور لە بیری نەتەوایەتیء بەرژەوەندی زلهێزء وەك ئەوەی خوا داوای ئەكات دابمەزرێندرێت تێیدا هەموو گەلء نەتەوەكانی ئاییندار بە ئیسلامء نا ئاییندا كە كەوتوونەتە سنووری خاكی ئیسلامی تێدا ئەندام بن كارەكانی خۆشیان بە خۆیان هەڵبسوڕێنن تا هەموو خەڵك بە ئاسوودەییء ئازادیء كامەرانیء سەربەرزی دونیاو دوا رۆژ بێت.

بە واتای خاوەنی دەوڵتی سەربەخۆبن بە ئەركێكی ئایینی ئەزانن كە ئەندام بن لەو كۆمكارە.

((خاڵە جیاوازەكانی نێوان فیدراڵیەتء ویلایەت))

فیدرالیەتء ویلایەت هەردووكیان وەك چارەسەری بەڕێوەبردنی دەسەڵاتی تۆكمەء تەندروست هانایان بۆ چووە بەكار هاتوون فیدراڵیەت لە یاسای نێودەوڵەتی ئەمڕۆ ویلایەتیش لە سیاسەتی رابدوودا بەڵام ئەم سیاسەتەی كە لێرەدا سەری خۆی دەردێنێ ئەو ئەڵێت، تۆ بڵێ كامەیان زیاتر كامەرانیء خۆشبەختیء بەشداری زیاتر بۆ خەڵكی هەرێم لە بەڕێوەبردنی كاری ژیانیان فەراهەم بكات؟ لە وەڵامدا ئەتوانیت بڵێن كە كورد ئەڵێت: كەس بە دۆی خۆی ناڵێ ترشە، یاخود هەركەس بە یاری خۆیدا هەر دەڵێ

ئەوەی كە ئەمڕۆ خەڵك ئاشنایە بە فیدراڵیەت لە باسكردنی بەردەوامی لە دامء دەزگا راگەیاندنەكان ئاشنایان نییە بە چەمكی ویلایەت، بۆیە پێشەوا غەزالیش ئەڵێت باسكردنی هەر رێبازێكء بەرنامەیەك بێ ئاشنا بوون پێی باسكردنی كوێرانەیە كەواتە رەنگە شارەزایەكی تەواوی لە بنچینەی ئەم دوو چەمكە بڕیار لە سەردانی دووری لە راستی ء میسداقیەت بۆیە لە دوای خوێندنەوەیەكی زۆر شەونخوونی لە خزمەت هەڵدانەوەی لاپەڕەی پەرتوكەكانی گەیشتمە ئەو راستیەی كە چەمكی فیدرالیەتء ویلایەت لە پێنج خاڵی گرنگء سەرەكی لێكتر جیاوازن كە ئەمانەی خوارەوەن:

1/ لە دەوڵەتی فیدرالأ نابێ یاساو دەستوری هەرێمەكان ناكۆك بن لەگەلأ یاسای ناوەند.

بەڵام لە دەوڵەتی دەستوری خاوەن ویلایەت ناوەندێكی ماددی بوونی نیە بەڵكو ناوەندێكی مەعنەوی هەیە كە خۆی لە خەلیفە ئەنوێنێ دەستورێكی ئاسمانی هەیە كە بۆ هەموو ویلایەتەكان وەك یەكە وە هەموو ویلایەتەكان ئەتوانن خاوەنی راڤەی خۆیان بن بۆ ئەمە دەگاتەوە لە هەمان كاتدا بۆ خۆیان یاسای ژیان دادەڕێژن لە بەڕێوەبردنی كارەكانیان دیاركردنی دوارۆژیان چۆنی بە پێویست ئەزانن بە مەرجێ لەگەلأ دەقە ئاسمانیەكان ناكۆك نەبێت، دیارە جیاوازیش لە نێوان دەستوری ئاسمانیء مرۆڤــ هەیە هەم وەك سەرچاوەو قودسیەت هەم وەك راڤە لە كاتێك دەستوری مرۆڤــ یەك راڤە هەڵدەگرێت كەچی لە یەك كاتدا دەستوری ئاسمانی دەكرێ چەند راڤەیەكی بۆ بكرێ كە واتە لە وڵاتی فیدرالأ تەنها ناوەند راڤەی دەقەكان ئەكات كەچی لە ویلایەتدا هەموو ویلایەتەكان ئەتوانن راڤە بۆ دەقەكان بكەن.

2/ لە دەوڵەتی فیدڕالأ هەرێمەكان دەستبەرداری هەندێ سەروەری گرنگ ئەبن وەك سوپاء داراییء كاروباری دەرەوەء دادگا.

كەچی لە دەوڵەتی خاوەن ویلایەت، ویلایەت خاوەن هەموو سەروەریەكانەو هەموو كارەكانی خۆ رادەپەڕێنێت تەنها پەیوەندیەكی ئایینیء روحی لەگەلأ ناوەند هەیە.

3/ لە وڵاتی فیدڕالأ دادگای هەرێمەكان توانای دانانء لابردندا پرس بە قازییان نیە، بەڵكو لە دەسەڵاتی ناوەندە ئەو كارە.

كەچی لە سیستەمی ویلایەتدا، ویلایەت ئەتوانێ ئەم كارە ئەنجام بدات.

4/ لە دایك بوونی فیدڕاڵیەت لە دایك بوونێكی ساغء تەندروست نییە بەڵكو لە كاتە نا تەندروستەكان لە دایك ئەبێت كەچی سیستەمی ویلایەت لە كاتێكی زۆر تەندروستء ساغلەم چاو بە دونیا هەڵدەهێنێت، واتە پەیوەندی هەرێمی فیدڕالأ بە ناوەند چەند هۆیەكارێكی ناچاری كردووە ئەگەر نا دەسبەرداری مافەكانی نابێت بۆیە هەركاتێك هۆكارەكان نەمان پەیوەندیەكە هەڵدەوەشێتەوەء سەربەخۆ رائەگەێنن، كەچی ویلایەت بە ئەركێكی ئایینی ئەزانێت كە سەر بە ناوەند بێتء لە هەمان كاتدا دەستبەرداری هیچ یەك لە سەروەریەكانی نابێت.

5/ ئەتوانین بڵێین كە ویلایەت دەوڵتێكی سەربەخۆیە لە نێو كۆمكارێكدا ئەندامە، كەچی هەرێمی فیدڕاڵ ئەندامە لە دەوڵەتێك كە ئەو دەوڵەتە ئەندامە لەو كۆمكارە.

6/ لە ڕوی قەبارەی جوگرافیء قەبارەی ویلایەت گەورەترە لە قەبارەی فیڕاڵیەت یاخود هەرێمی دەوڵەتی فیدڕاڵ لە ویلایەتدا یەك ویلایەتە، ئەكرێ چەند هەرێمێك لە نێو خۆیدا بكرێت وە ئەو هەرێمانە لەلایەن والیەكانی ویلایەت وەك فیدڕاڵەتی رۆژگاری ئەوڕۆمان پێ رەوا بینراوەو بەخشراوە، بەڵام فیدڕاڵیزم هەرێمەكانی بچوكء سنووردارن، لەگەلأ هەبوونی چەند جیاوازیەكی تر بەڵام ئەمانە جیاوازی جەوهەرین، بۆیە ئێستا دیار ئەكەوێت كە كامەیان گونجاو ترە بۆ خۆشبەختیدانیشتوانء ستەمدیدەكان.....  

سەرچاوەكان:

1/ الأحكام السلطانية ـــ الماوردي  .  صــــــ 38 ــــ 39 .

2/ الأحكام السلطانية ـــ أبي يعلي.  صـــــ 43 .

3/ النظام السياسي في الاسلام. عبدالعزيز الخياط. صــــ 225 .

4/ تأريخ التمدن الأسلامي. جورجي زيدان. صــــ 153 .

5/ تأريخ الأسلام. حسن ابراهيم حسن، ج1  صــــ 456 .

6/ النظم الأسلامية دراسة تأريخية، مجموعة الدكاترة.  صــ 71 .

7/ السياسة الشرعية ، مأمون حموش.  صــــ 140 .

8/ النظم الأسلامي ، حسين الحاج حسن.  صـــ 213 .